Międzysektorowa solidarność w praktyce. Jak Polska pomaga światu?
17 listopada br. Wrocław ponownie stał się miejscem do rozmowy o globalnej odpowiedzialności i solidarności. W Przedstawicielstwie Regionalnym Komisji Europejskiej we Wrocławiu gościliśmy przedstawicieli i ekspertów polskiej administracji centralnej, Komisji Europejskiej, środowiska naukowego i organizacji pozarządowych. Podczas spotkania chcieliśmy z jednej strony podsumować, w jakiej kondycji znajduje się dziś polska pomoc rozwojowa, humanitarna i edukacja globalna — a z drugiej, jak lepiej współpracować między sektorami w obliczu narastających kryzysów. Debatę otworzyła dyrektorka wrocławskiego Przedstawicielstwa KE, Joanna Sterzyńska-Lindberg, podkreślając, że współczesne kryzysy — klimatyczny, migracyjny, humanitarny — wymagają od Polski dojrzałego współuczestnictwa w polityce solidarności UE.

Polska pomoc rozwojowa — między ambicją a realnymi możliwościami

Pierwsza prezentacja, przygotowana przez Jana Bazyla, Dyrektora Grupy Zagranica, wywołała gorącą dyskusję. Dane nie pozostawiają złudzeń — polska Oficjalna Pomoc Rozwojowa spadła o ponad jedną trzecią, do zaledwie 0,21% PKB, znacznie poniżej międzynarodowych zobowiązań. Jeszcze poważniejszym problemem jest struktura wydatków: duża część środków nie trafia bezpośrednio do krajów partnerskich, lecz pokrywa koszty przyjmowania uchodźców czy utrzymania zagranicznych studentów w Polsce.
Dyrektor Bazyl ostrzegał, że jeśli Polska chce być wiarygodnym partnerem, musi wrócić do realnej pomocy bilateralnej i odbudować jej znaczenie. Kluczowym narzędziem ma być wzmocnienie edukacji globalnej i niezależnego monitoringu parlamentarnego.

Pomoc dla Ukrainy: od spontanicznej mobilizacji po systemowe rozwiązania

Bezprecedensową skalę wsparcia Ukrainie poznaliśmy dzięki prezentacji Wiktora Babińskiego z Yale University, członka zespołu Rady ds. Współpracy z Ukrainą, na której czele stoi prof. Paweł Kowal, Przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych w Sejmie RP. Raport „Polska pomoc Ukrainie 2022–2023” podlicza wysokość polskiego zaangażowania na 106 miliardów złotych wsparcia publicznego, w tym 16 mld zł pomocy militarnej, oraz największy w historii Polski wysiłek społeczny, zwłaszcza w pierwszych tygodniach wojny.
Babiński zwrócił uwagę na strukturalny problem: samorządy i organizacje pozarządowe nie dysponują jednolitym systemem zbierania danych, co znacząco utrudnia podsumowanie skali ich działań. Zaapelował o stworzenie narodowego systemu cyfrowego raportowania, który usprawniłby koordynację w przyszłych kryzysach. Nasz gość podkreślał, że Polska niewystarczająco skutecznie pokazuje światu swoje działania pomocowe i że możemy być z nich bardzo dumni.

Priorytety Unii Europejskiej, priorytety Polski

Unijny kontekst przedstawił Szymon Pogorzelski, ekspert Dyrekcji Generalnej ds. Migracji i Spraw Wewnętrznych Komisji Europejskiej. Jak zaznaczył, decyzja o uruchomieniu dyrektywy o ochronie czasowej zapadła w rekordowym tempie, a Europa stworzyła mechanizm, który pozwolił przyjąć 4 miliony osób uciekających przed wojną. Polska była jednym z największych beneficjentów unijnych funduszy — otrzymała 267 mln euro w ramach FAMI, a unijne narzędzia, takie jak Platforma Solidarności Ukraina, stały się kluczowe dla współpracy rządów i organizacji międzynarodowych.

Poczucie solidarności, współodpowiedzialności i podzielanie wartości Unii Europejskiej i OECD jako spiritus movens polskiego zaangażowania w pomoc rozwojową podkreślała także Olga Jabłońska, Zastępczyni Dyrektora w Departamencie Współpracy Rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Przedstawiła kierunki aktualnej polskiej strategii „Solidarność dla Rozwoju”: Polska angażuje się w pomoc przede wszystkim dla Europy Wschodniej, Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Subsaharyjskiej w zakresie wzmacniania infrastruktury, zrównoważonego rozwoju czy pomocy w ochronie zdrowia. Mimo to — jak przyznała — skala wyzwań rośnie szybciej niż możliwości finansowe.

Pomoc skuteczna – czyli jaka?

Martyna Bogaczyk, prezeska Fundacji Edukacja dla Demokracji, ubolewała nad słabą pozycją polskich organizacji pomocowych na świecie. Jako remedium na taką sytuację proponowała połączenie sił mniejszych organizacji, by zwiększyć środki i rozpoznawalność międzynarodową. Apelowała o budowanie pomocy rozwojowej w oparciu o zaufanie, przewidywalność i elastyczność.

Katarzyna Zalas-Kamińska z Instytutu Politologii Uniwersytetu Wrocławskiego, odniosła się natomiast do współpracy akademickiej, zauważając brak zaangażowania Polski w tej dziedzinie. Wskazywała także, że pomoc rozwojowa świadczona dla państw trzecich poprzez stypendia dla studentów przyjeżdżających do Polski, rzadko kiedy faktycznie przyczynia się do rozwoju gospodarki i społeczeństw tych państw. Studenci wybierają bowiem pozostanie w Polsce, czy szerzej – w Unii Europejskiej po zakończeniu edukacji. Taka tendencja jest korzystna dla UE, jednak z pozycji pomocy rozwojowej utrudnia przenikanie nowych idei i podnoszenie poziomu edukacji w krajach objętych programami pomocy stypendialnej.

Jak wesprzeć sektor polskiej pomocy pozarządowej?

Dyskusja pokazała, że między sektorami istnieje pełna zgoda co do konieczności wzmocnienia polskiej obecności w działaniach rozwojowych i pomocowych za granicą.
Jednym z głównych problemów jest niedostateczna pozycja polskich NGO na arenie międzynarodowej — często brakuje im wkładów własnych, stabilnego finansowania czy możliwości startowania w dużych europejskich konkursach grantowych. Martyna Bogaczyk z Fundacji Edukacja dla Demokracji zaproponowała rozwiązanie polegające na składaniu wspólnych projektów we współpracy z Fundacją Solidarności Międzynarodowej. Pod parasolem FSM, posiadającej unijną weryfikację (Pillar Assessment), polskie organizacje mogłyby budować i wzmacniać swoje potencjały.

Nieobecny sektor prywatny
Wielokrotnie powracał też wątek biznesu. Eksperci zauważyli, że firmy przekazały Ukrainie pomoc wartą setki milionów złotych — tylko członkowie jednej organizacji, Pracodawców Rzeczypospolitej Polskiej, udzielili pomocy o wartości ponad 500 milionów złotych — ale wciąż często zapominamy o biznesie przy planowaniu polityki pomocowej. „Pamiętajmy o tym, że trzeba im zostawić krzesło przy stole” — podsumował jeden z panelistów.

Jak współpracować? Siedem zasad skutecznej solidarności
Wnioski z rozmowy to właściwie zestaw złotych zasad dla współpracy międzysektorowej w zakresie polskiej pomocy rozwojowej i humanitarnej, który wykrystalizował się w trakcie debaty:
elastyczność, zaufanie, przewidywalność, oparcie działań na rzetelnych danych, ścisła koordynacja, integracja sektorów oraz łączenie solidarności z interesem państwa.
Uczetnicy dyskusji zgodzili się też, że w długofalowej perspektywie myślenie o polskiej pomocy rozwojowej bez udziału biznesu, samorządów i środowiska naukowego bardzo zubaża perspektywę.

Polska solidarność — ogromny potencjał, ale i duże zadania
Debata pokazała, że Polska ma za sobą spektakularne osiągnięcia — przede wszystkim w odpowiedzi na wojnę w Ukrainie — ale także poważne wyzwania strukturalne. Jeśli ma stać się liczącym partnerem w globalnym systemie pomocy, musi wzmocnić współpracę między sektorami i wrócić do konsekwentnej, przewidywalnej polityki rozwojowej.

W rozmowie wzięli udział:
• Szymon Pogorzelski – ekspert Dyrekcji Generalnej ds. Migracji i Spraw Wewnętrznych Komisji Europejskiej
• Olga Jabłońska – Zastępca Dyrektora w Departamencie Współpracy Rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych
• Jan Bazyl – Dyrektor, Grupa Zagranica
• Martyna Bogaczyk – Prezeska, Fundacja Edukacja dla Demokracji
• Wiktor Babiński – Yale University
• dr Katarzyna Zalas-Kamińska – Uniwersytet Wrocławski
Moderacja: Olga Chrebor, Prezeska Fundacji Kalejdoskop Kultur, RODM/Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu.

Dziękujemy wszystkim panelistom i słuchaczom za dyskusję w trakcie i po debacie.  Zapraszamy na kanał YouTube Kolegium Europy Wschodniej, na którym znajdziecie Państwo zapisaną transmisję rozmowy:

Spotkanie zorganizował Regionalny Ośrodek Debaty Międzynarodowej w woj. dolnośląskim i woj. opolskim oraz Kolegium Europy Wschodniej we współpracy z Przedstawicielstwem Regionalnym Komisji Europejskiej i federacją polskich organizacji pozarządowych Grupa Zagranica.

Wydarzenie sfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP w ramach zadania „Regionalny Ośrodek Debaty Międzynarodowej 2022-2024” oraz współfinansowane przez Unię Europejską w ramach projektu Grupy Zagranica.